Tư Duy Mạnh Dạn: Thử Nghiệm, Thách Thức và Phát Triển

“Hãy Mạnh Dạn!” trong ngữ cảnh của quyển sách không phải là sự tự tin mù quáng hay kiêu ngạo, mà là sự dũng cảm để chủ động tham gia vào chu trình suy nghĩ lại. Đó là thái độ dám thử, dám sai, dám học và dám thay đổi, biến những thách thức thành cơ hội để phát triển bản thân và tạo ra sự khác biệt tích cực.

1. Dám thử nghiệm và thích nghi nhanh (Bold Experimentation & Rapid Adaptation)

• “Thử nghiệm táo bạo, kiên trì” của Franklin D. Roosevelt (FDR):
  • Trong thời kỳ Đại suy thoái năm 1932, khi nhận chức thống đốc New York, FDR đã đưa ra thông điệp “hãy thử một điều gì đó”. Ông tuyên bố: “đất nước đòi hỏi sự thử nghiệm táo bạo, kiên trì” (bold, persistent experimentation). Nguyên tắc này đã trở thành kim chỉ nam cho sự lãnh đạo của ông, giúp ông được bầu làm tổng thống bốn lần và dẫn đến nhiều cải cách quan trọng, bất chấp sự chỉ trích ban đầu về sự “không rõ ràng, trừu tượng, thiếu quyết đoán”. FDR đã thể hiện một phong cách lãnh đạo với “sự khiêm tốn tự tin” (confident humility), tương tự như một nhà khoa học, khi ông chấp nhận sự không chắc chắn và học hỏi từ những người khác.
  • Khái niệm “Khiêm tốn tự tin” (Confident Humility): Như đã đề cập trong cuộc trò chuyện trước, đây là trạng thái lý tưởng nơi chúng ta có niềm tin vào khả năng của bản thân nhưng vẫn khiêm tốn để đặt câu hỏi về các phương pháp hiện tại. Nó cho phép chúng ta đủ nghi ngờ để xem xét lại kiến thức cũ và đủ tự tin để theo đuổi những hiểu biết mới.
• Các nhà sáng lập công ty khởi nghiệp tư duy như nhà khoa học:
  • Một “thử nghiệm táo bạo” (bold experiment) với hơn một trăm nhà sáng lập công ty khởi nghiệp ở Ý cho thấy, những người được huấn luyện để “tư duy như nhà khoa học” (scientist mode) đã thành công hơn đáng kể.
  • Khái niệm “Tư duy như nhà khoa học” (Scientist Mode): Như đã giải thích trước đó, đây là một cách tư duy mà trong đó chúng ta liên tục tìm kiếm sự thật bằng cách chạy các thí nghiệm để kiểm tra giả thuyết và cập nhật quan điểm dựa trên dữ liệu mới.
  • Những nhà sáng lập này coi chiến lược là lý thuyết, phỏng vấn khách hàng để phát triển giả thuyết, và sản phẩm khả thi tối thiểu (minimum viable product) là các thử nghiệm. Khi các giả thuyết của họ không được chứng minh, họ đã “xoay trục” (pivot) chiến lược kinh doanh của mình hơn gấp đôi so với nhóm đối chứng. Điều này cho thấy sự mạnh dạn trong việc từ bỏ các kế hoạch ban đầu và thích nghi nhanh chóng.
• Nguyên tắc “Không đồng ý và cam kết” (Disagree and Commit) của Amazon:
  Tại Amazon, các quyết định quan trọng không dựa trên các bài thuyết trình PowerPoint đơn giản mà là bản ghi nhớ dài sáu trang, trong đó mọi người được khuyến khích “không đồng ý và cam kết” (disagree and commit). Điều này có nghĩa là ngay cả khi không đồng ý với một ý tưởng, mọi người vẫn cam kết thực hiện nó như một thử nghiệm. Giám đốc điều hành Jeff Bezos đã giải thích rằng thay vì yêu cầu kết quả thuyết phục, các thí nghiệm bắt đầu bằng việc yêu cầu mọi người đặt cược: “Nhìn này, tôi biết chúng ta không đồng ý về điều này nhưng bạn sẽ đánh cược với tôi về nó chứ?”. Mục tiêu là chào đón những thử nghiệm như vậy, làm cho việc suy nghĩ lại trở thành một thói quen.
• Văn hóa học tập tại X (Google’s “moonshot factory”):
  Google X, nơi tạo ra các “moonshot” (những dự án đầy tham vọng và táo bạo), có một nhóm đánh giá nhanh chịu trách nhiệm “suy nghĩ lại các đề xuất” (rethinking proposals). Các thành viên thực hiện các đánh giá độc lập và chỉ thúc đẩy những dự án “vừa táo bạo vừa khả thi” (audacious and achievable). Điều này đòi hỏi sự mạnh dạn để theo đuổi những ý tưởng vượt ra ngoài những gì đã biết.
• Ron Berger và nhiều bản nháp (multiple drafts):
  Ron Berger, một giáo viên tiểu học, đã yêu cầu học sinh của mình tạo ít nhất bốn bản nháp cho các bản thiết kế nhà. Dù các giáo viên khác lo ngại học sinh sẽ nản lòng, Ron tin rằng chất lượng đòi hỏi “suy nghĩ lại, làm lại và hoàn thiện” (rethinking, reworking, and polishing). Học sinh của ông thậm chí còn phàn nàn nếu ông không cho phép họ làm nhiều hơn một phiên bản. Đây là một cách mạnh dạn để bình thường hóa sự không hoàn hảo và khuyến khích sự lặp lại trong quá trình sáng tạo.

2. Dám đặt câu hỏi và thách thức hiện trạng (Courage to Question & Challenge the Status Quo)

• Brad Bird và những “kẻ lập dị” (misfits) tại Pixar:
  Đạo diễn giành giải Oscar Brad Bird, khi làm phim “The Incredibles”, đã “mạnh dạn” tìm kiếm những “kẻ lập dị” (misfits) nhất tại Pixar – những người “khó chịu, bất mãn và không hài lòng” với cách làm truyền thống. Ông gọi họ là “cướp biển” (pirates). Brad cảnh báo họ rằng “không ai tin rằng họ có thể thực hiện dự án này”. Tuy nhiên, những người này đã giúp tạo ra bộ phim phức tạp nhất của Pixar với chi phí thấp hơn và giành giải Oscar. Brad giải thích: “Tôi muốn những người bất mãn vì họ có cách làm tốt hơn và họ đang gặp khó khăn trong việc tìm kiếm một con đường”. Đây là sự mạnh dạn trong việc tìm kiếm những tiếng nói khác biệt và trao quyền cho họ thách thức các giới hạn.
• Erin McCarthy dạy học sinh viết lại sách giáo khoa:
  Erin McCarthy, Giáo viên của năm ở Wisconsin, đã “mạnh dạn” giao cho học sinh lớp 8 của mình nhiệm vụ viết lại một chương trong sách giáo khoa lịch sử. Cô cố tình sử dụng một cuốn sách giáo khoa từ năm 1940 chứa nhiều lỗi sai và thiếu sót để làm cho học sinh “bắt đầu tư duy như các nhà khoa học và đặt câu hỏi về những gì họ đang học”. Học sinh đã học cách nghi ngờ các “sự thật không thể tranh cãi” và xem xét “câu chuyện của ai được đưa vào, câu chuyện của ai bị loại trừ, và họ đang bỏ lỡ điều gì nếu chỉ một hoặc hai quan điểm được chia sẻ”. Đây là một cách mạnh dạn để khuyến khích tư duy phản biện.
• Ellen Ochoa và câu hỏi “Làm sao bạn biết?” (How do you know?) tại NASA:
  Sau thảm họa tàu con thoi Columbia, Ellen Ochoa, nữ phi hành gia người gốc Latin đầu tiên trong không gian và sau đó là phó giám đốc điều hành các chuyến bay, đã đưa ra một câu hỏi đơn giản nhưng mạnh mẽ: “Làm sao bạn biết?” (How do you know?). Bà đã mang theo một tấm thẻ ghi các câu hỏi như “Điều gì có thể xảy ra nếu nó sai?” và “Những điều không chắc chắn trong phân tích của bạn là gì?”. Trong một cuộc bỏ phiếu về việc phóng tàu con thoi, Ellen là người duy nhất bỏ phiếu “không” trong khi có sự đồng thuận áp đảo. Hành động này thể hiện sự mạnh dạn trong việc thách thức quyền lực và đặt câu hỏi đối với những giả định đã được chấp nhận, đặc biệt khi “trách nhiệm thuộc về nhóm phải chứng minh rằng việc phóng là an toàn”.
• Michele Hansen và đơn xin việc “mạnh dạn thừa nhận điểm yếu”:
  Michele Hansen đã nộp đơn xin một vị trí quản lý sản phẩm mà cô không có đủ kinh nghiệm hoặc nền tảng tài chính. Thay vì che giấu, cô đã bắt đầu thư xin việc bằng cách “thừa nhận những thiếu sót của mình một cách mạnh dạn” (opened with them). Cô viết: “Tôi có lẽ không phải là ứng viên mà bạn đang hình dung. Tôi không có một thập kỷ kinh nghiệm làm Quản lý Sản phẩm cũng như không phải là Chuyên gia Kế hoạch Tài chính được Chứng nhận”. Bằng cách này, cô đã “ngăn chặn sự từ chối ngay lập tức” (preempted knee-jerk rejection) và thể hiện “sự tự nhận thức và đủ tự tin để thừa nhận chúng”. Điều này đã giúp cô được tuyển dụng và thăng tiến.
• • Anh em nhà Wright “cãi nhau” để phát minh máy bay:
  Wilbur và Orville Wright, những người đã phát minh ra máy bay thành công đầu tiên, không chỉ “cùng nhau suy nghĩ” mà còn “cùng nhau tranh luận” (fought together). Họ lớn lên trong một gia đình mà việc tranh cãi được khuyến khích, giúp họ phát triển “lòng dũng cảm để đấu tranh cho ý tưởng của mình và khả năng phục hồi để thua một cuộc tranh luận mà không mất đi quyết tâm”. Một trong những cuộc tranh cãi “nồng nhiệt và kéo dài” nhất của họ đã khiến họ “suy nghĩ lại một giả định quan trọng” về thiết kế cánh quạt, dẫn đến một trong những đột phá lớn nhất của họ. Đây là sự mạnh dạn trong việc chấp nhận xung đột ý tưởng mang tính xây dựng.

3. Dám thể hiện sự dễ bị tổn thương và tự tin khiêm tốn (Bold Vulnerability & Confident Humility)

• Halla Tómasdóttir biến hội chứng kẻ mạo danh thành động lực:
  • Halla Tómasdóttir, một ứng cử viên tổng thống Iceland, ban đầu chỉ có 1% ủng hộ và trải qua “hội chứng kẻ mạo danh” (impostor syndrome). Tuy nhiên, cô đã học cách biến nỗi nghi ngờ này thành “nguồn nhiên liệu để làm nhiều hơn, thử nhiều hơn” (fuel to do more, try more). Cô coi đó là tín hiệu để “cải thiện các công cụ của mình” (improve her tools). Điều này cho thấy sự mạnh dạn trong việc chấp nhận điểm yếu và sử dụng chúng làm động lực phát triển. “Những kẻ mạo danh hiếm khi nói, ‘Đây là cách chúng tôi làm mọi thứ ở đây.’ Họ không nói, ‘Đây là cách đúng.’ Tôi rất muốn học hỏi và phát triển nên tôi đã hỏi mọi người để được khuyên cách làm khác đi”.
  • Khái niệm “Hội chứng kẻ mạo danh” (Impostor Syndrome): Như đã giải thích trước đó, là tình trạng mà năng lực thực tế của một người vượt quá sự tự tin của họ, khiến họ cảm thấy mình không xứng đáng với thành công. Sách cho rằng nó có thể mang lại ba lợi ích: thúc đẩy làm việc chăm chỉ hơn, thông minh hơn và trở thành người học tốt hơn.
• Daryl Davis đối đầu với những người theo chủ nghĩa da trắng thượng đẳng:
  • Daryl Davis, một nhạc sĩ da đen, đã “mạnh dạn” tiếp cận và kết bạn với hơn hai trăm thành viên Ku Klux Klan (KKK) và các nhóm tân Quốc xã, khiến nhiều người trong số họ từ bỏ chủ nghĩa phân biệt chủng tộc. Trong một cuộc trò chuyện với một thành viên KKK cấp cao (Exalted Cyclops), khi người này đưa ra những định kiến về người da đen, Daryl đã “thách thức anh ta kể tên ba kẻ giết người hàng loạt da đen” và lật ngược lại lý lẽ của anh ta, khiến người này phải im lặng và suy nghĩ lại. Daryl không giảng thuyết hay lên án, mà lắng nghe và đặt câu hỏi để giúp họ “tự tìm lý do để suy nghĩ lại hướng đi trong cuộc đời”. Đây là sự mạnh dạn phi thường trong việc phá vỡ định kiến bằng sự đối thoại và đồng cảm.

4. Dám học hỏi và phát triển đam mê (Bold Learning & Passion Development)

• Phát triển đam mê thay vì chỉ khám phá:
  Sách thách thức quan niệm rằng đam mê là thứ “được khám phá” (discovered) mà thay vào đó, “đam mê thường được phát triển” (passions are often developed). “Bằng cách đầu tư vào việc học hỏi và giải quyết vấn đề, chúng ta có thể phát triển đam mê của mình – và xây dựng các kỹ năng cần thiết để thực hiện công việc và sống một cuộc sống có ý nghĩa”. Điều này đòi hỏi sự mạnh dạn để thử nghiệm và cam kết với những lĩnh vực mới, ngay cả khi ban đầu không có hứng thú sâu sắc.
• Học sinh tự thiết kế ngày học và “bài nói về đam mê” (passion talks):
  Adam Grant đã “mạnh dạn” để trống một buổi học và mời sinh viên tự phát triển ý tưởng cho buổi đó, sau đó bỏ phiếu chọn. Một ý tưởng phổ biến là viết thư cho “chính mình năm nhất” để khuyến khích sự cởi mở với các chuyên ngành và khả năng nghề nghiệp khác. Một ý tưởng khác là tổ chức “passion talks”, nơi bất kỳ ai cũng có thể dạy cả lớp về một điều họ yêu thích, điều này đã “tiêm một mức độ tò mò cao hơn vào căn phòng”. Đây là sự mạnh dạn trong việc trao quyền cho người học, tạo ra không gian để khám phá và chia sẻ kiến thức.

Nguồn tham khảo: Think again — Adam Grant